Parafia Rzymskokatolicka
pw. św. Andrzeja Apostoła
w Garczynie

Historia Parafii

Rys historyczny

Brak danych źródłowych nie pozwala na dokładne określenie czasu powstania parafii Garczyn, ani też jej założyciela. Ksiądz Stanisław Kujot zalicza parafię Garczyn do 25 najstarszych parafii na Pomorzu. Przypuszczalnie założono ją już w XII wieku, na co wskazuje też powstanie w 1198 roku parafii skarszewskiej, wyłączonej z istniejącej już garczyńskiej. Po raz pierwszy nazwa parafii Garczyn pojawia się w wykazie z lat 1325 – 1327. Pierwszy dokument pisany wymieniający nazwę osady pochodzi z 1258 roku. Jest to wydany w Tczewie akt nadania cystersom przez księcia lubiszewsko-tczewskiego Sambora II, syna Mściwoja I i brata Świętopełka Wielkiego, ogromnych dóbr wokół Pogódek. Znajdowały się one „in districtu Garzen”, czyli w okręgu administracyjnym - Krainie Garczyńskiej. Przypuszcza się, iż tutejszy gród stanowił siedzibę kasztelanii, na co wskazuje wymienienie w 1304 roku świadka Kujachy, nazwanego iudex in Garshna – sędzią w Garczynie. Należy zaznaczyć, że urząd sędziowski związany był w XIII i XIV wieku z tą  jednostką administracyjną. Obok grodu stanął pierwszy drewniany kościół parafialny najprawdopodobniej pw. św. Katarzyny. Fundatorem kościoła był zapewne jakiś książę pomorski, który go wybudował dla poddanych na swojej ziemi, celem umocnienia wiary świętej i życia chrześcijańskiego.

Zabór Pomorza przez Krzyżaków na początku XIV wieku zakończył istnienie Ziemi Garczyńskiej i grodu, a ośrodkiem utworzonej jednostki administracyjnej stała się Stara Kiszewa. W 1347 roku Garczyn otrzymał prawo chełmińskie.

W drugiej połowie XV wieku prawo patronatu przeszło na królów polskich. W latach 1507 – 1548 król Polski Zygmunt I Stary nadawał kandydatom urząd proboszcza w Garczynie. Później ów urząd obsadzali również kiszewscy starostowie. W połowie XVI wieku zbudowana zostaje świątynia murowana, której patronem po dzień dzisiejszy jest św. Andrzej Apostoł.

W czasach reformacji Garczyn oraz okoliczne miejscowości (Skarszewy, Stare Polaszki, Stara Kiszewa) były podporządkowane „nowej nauce”. Posiadacze ziemscy sprowadzali i utrzymywali luterańskich pastorów, którzy zajmowali katolickie kościoły. Znaczna liczba parafian przeszła na protestantyzm. Gdy wpływ luteranizmu się zmniejszał przyłączono w 1642 roku parafię Garczyn do Wysina, a w 1729 roku stała się ona znowu samodzielna.

Proboszczowie Parafii Garczyn od 1729 roku

  • Ks. Józef Słomiński : 1729 – 1764
  • Ks. Wawrzyniec Bałachowski: 1764 – 1777
  • Ks. Stanisław Kaliszewski: 1778 – 1788
  • Ks. Jan Lewiński: 1790 – 1798
  • Ks. Józef Lewiński: 1798 - 1804
  • Ks. Józef Pozorski: 1804 – 1806
  • Ks. Maciej Bączyński: 1816 – 1827
  • Ks. Jan Hieronim Ornass: 1827 – 1834
  • Ks. Jakub Bojanowski: 1834 – 1841
  • Ks. Józef Lomitz: 1843 – 1849
  • Ks. Jan Arnold Schnitz: 1849 – 1851
  • Ks. Andrzej Sterke: 1851 – 1860
  • Ks. Józef Zawiszewski: 1861 – 1862
  • Ks. Bartłomiej Kowalski: 1862 – 1892
  • Ks. Teofil Lipski: 1892 – 1922
  • Ks. Józef Stock: 1922 – 1932
  • Ks. Józef Alfons Miszewski: 1932 – 1933
  • Ks. Ernest Jesionowski: 1933 – 1939; 1945 – 1969
  • Ks. Edmund Makowski: 1941 – 1945
  • Ks. Hieronim Zbilski: 1969 – 1988
  • Ks. Stanisław Klasa: 1988 – 1990
  • Ks. Stanisław Zaborowski: 1988 – 1989 (pomoc duszpasterska)
  • Ks. Eugeniusz Grzędzicki: 1990 – 1997
  • Ks. Ryszard Konefał: 1997 – 2007
  • Ks. Rafał Cieszyński: 2007 – 2015
  • Ks. Marek Kaleta: 2015 -

Kształtowanie się granic Parafii Garczyn

Na podstawie dokumentu fundacyjnego z 1258 roku, wystawionego przez księcia Sambora II, można wskazać pewien zarys granic Ziemi Garczyńskiej. Na zachodzie sięgać miała do jeziora Wdzydze, od północnego-wschodu graniczyć z posiadłościami skarszewskich joannitów, od północnego-zachodu stykać się z ziemią Pirsna, a od południowego-wschodu z dobrami cysterskimi. Można przypuszczać, że granice parafii pokrywały się z granicami Ziemi Garczyńskiej.

Pierwszy pełny wykaz miejscowości podaje wizytacja biskupa włocławskiego przeprowadzona w 1584 roku. Wymienia ona następujące wsie: Garczyn, Orle, Sobącz, Liniewo, Małe Liniewko, Lubieszyn i Płachty. Kolejna wizytacja w 1595 roku do wyżej wymienionych miejscowości dodaje także Chrztowo (Kartowo) i Równe. W 1701 roku wizytator wymienia nowe wsie: Rukostowo, Harnikowy Większe i Harnikowy Mniejsze.

Na początku XX wieku w granicach parafii Garczyn znajdowały się: Garczyn, Bukowe Pole, Chrztowo, Liniewo, Małe Liniewo, Liniewko, Liniewskie Góry, Lubieszyn, Nowy Lubieszyn, Lubieszynek, Orle, Płachty, Równe i Sobącz. Zmiana granic nastąpiła w 1957 roku, kiedy do nowo powstałej parafii w Nowym Barkoczynie zostają przyłączone wsie: Sobącz, Bukowe Pole i Liniewko. W 1964 roku granice parafii ponownie ulegają zmianie, gdyż wieś Równe zostaje przyłączona do parafii Stare Polaszki. Nowo powstające parafie w Nowej Karczmie (1984) i w Liniewie (1988) oraz związane z nimi zmiany terytorialne sprawiły, że parafię Garczyn po dzień dzisiejszy tworzą trzy wsie: Garczyn, Orle i Chrztowo.

"Garczyńskie Zeszyty Historyczne"

Przed kilku laty zaczęły ukazywać się "Garczyńskie Zeszyty Historyczne" autorstwa Pana Wiktora Schroedera. Dotychczas wydano trzy pozycje:

I. "Pradzieje" - treść obejmuje najdawniejsze dzieje Garczyna do wczesnego średniowiecza;

II. "Gród" - przedstawia badania archeologiczne w Garczynie, budowę grodu średniowiecznego, życie codzienne mieszkańców (VIII - XIII w.);

III. "Kasztelania" - omawia miejsce Garczyna w dokumentach książąt pomorskich, rolę i zasięg kasztelanii garczyńskiej oraz jej zadania w administracji średniowiecznej.

Informacja o możliwości nabycia Zeszytów:

tel.: 58 687 93 08; 501 620 940; wiktor.schroeder@gmail.com

Wykład Pana Wiktora Schroedera wygłoszony w kościele parafialnym, dnia 18 maja 2008 roku, podczas obchodów uroczystości związanej z 750-leciem Garczyna.

Ekscelencjo, nasz Arcypasterzu!
Czcigodni Goście!

Nasze dzisiejsze uroczyste spotkanie wraz z wymiarem podstawowym – bo religijnym – ma charakter historyczny co najmniej z dwóch powodów. Z jednej strony wpisuje się znacząco w obchody 750-lecia Garczyna. Z drugiej zaś w sensie ludzkim czcimy pamięć zmarłego przed dwudziestu laty Księdza Proboszcza Hieronima Zbilskiego. Warto też zdać sobie sprawę, iż uroczystość ta nie tylko z uwagi na znamienitych uczestników oraz liczbę zgromadzonych wiernych, ale głównie ze swej istoty ma znaczenie doniosłe i znakomicie włącza się w bogatą historię Garczyna.

Współcześnie żaden rozsądny i dobrze życzący swej Ojczyźnie człowiek nie zaneguje znaczenia historii dla narodu i państwa. Jakże prawdziwe są porównania do korzeni drzewa, fundamentów domu bez których roślina i budowa nie mogą żyć i trwać. Narody i społeczeństwa, ale także wspólnoty lokalne, zdolne będą do zrozumienia siebie głównie poprzez własne dzieje. Przekazywane z pokolenia na pokolenie tradycje i obyczaje to spoiwo danej społeczności, jej tożsamości oraz kultury. Razem przeżyta historia daje zestaw wartości i prawd będących drogowskazami na drodze życia, stwarza poczucie stabilności i pewności. Niezbędna jest także świadomość, że nie jesteśmy całkowitymi właścicielami zastanej rzeczywistości, lecz jedynie depozytariuszami dorobku przeszłych pokoleń. Rodzi to naszą ogromną odpowiedzialność za obronę odziedziczonych dóbr i ich pomnażanie.

Ze wspólnoty losów rodzi się solidarność, zdolność do przezwyciężenia trudności, dzielenia się smutkami i radościami. Pozbawieni tego mocnego oparcia stajemy się słabi, podatni na manipulacje i złe wpływy. Tradycja historyczna, czyli realizacja testamentu przodków, czyni nas skłonnymi do pracy i ofiary na rzecz bliźniego i zbiorowości Podtrzymuje w społeczności i przekazuje następcom to co wartościowe i dobre. Popularne i nośne hasło „wybierzmy przyszłość” nie może istnieć samoistnie. Bez powiązania narodu z przeszłością jest bzdurą i ułudą.

Wspólnota Garczyńska jest w położeniu szczęśliwym. Mając niezwykle bogatą historię, do woli czerpać może ze źródła doświadczeń zbiorowych, opierać się na cnotach i przykładach ludzi, którzy w tej społeczności żyli i ją tworzyli.

Dzieje Garczyna sięgają początków kultury ludzkiej na ziemi pomorskiej. Znajdowane zabytki epoki kamiennej pozwalają datować początki osadnictwa na V tysiąclecie przed Chrystusem. Uprawnieni jesteśmy zatem do dumnego stwierdzenia, że wyrastamy z co najmniej 7 tysiącleci zmagań i pragnień poprzedników naszych aby uczynić Tę Ziemię sobie poddaną. Dobitnym przykładem wysokiego poziomu cywilizacyjnego ludności zamieszkującej Wysoczyznę Garczyńską są tzw. groby skrzynkowe kultury wschodniopomorskiej. Ornamentyka popielnic twarzowych, oraz odnalezione w nich muszle i perły świadczą nie tylko o dostatku osiadłego ludu. To również świadectwo rozległych w ostatnich wiekach przed Chrystusem kontaktów z obszarami nad Morzem Czerwonym czyli kolebką naszej wiary. Najświetniejszym i niepodważalnym, bo materialnym dowodem znaczenia dawnego Garczyna jest grodzisko wczesnośredniowieczne. Przez kilka wieków funkcjonował tu jeden z największych na Pomorzu Wschodnim grodów, centrum rozległego okręgu grodowego, a później historycznie udokumentowanej krainy garczyńskiej. Najpewniej nad brzegiem nieodległego jeziora, przed lat tysiącem, lud miejscowy został ochrzczony i przyjęty w szeregi synów i córek Chrystusowych. Prawdopodobnie znajdujemy się teraz w miejscu, gdzie pierwsi władcy Polski: Mieszko I lub Bolesław Chrobry nakazali zbudować świątynię nowej chrześcijańskiej wiary. Kiedy dokładnie powstała ustalić niesposób. Istnieją jednak wzmianki, że obecny powstały u schyłku XVI w., to trzeci z kolei kościół, następca drewnianego p.w. św. Katarzyny. Bezsprzecznie parafia garczyńska należy do najstarszych na Pomorzu Gdańskim. Spory historyków dotyczą jedynie czasu jej powstania: w wieku XII, czy XIII.

Nadmienić trzeba, iż wszystkie okoliczne parafie powstały z ziem średniowiecznej krainy garczyńskiej lub też w wiekach nowożytnych wydzielone zostały z rozległej parafii macierzystej. Całkowicie uprawnione może być uznanie Garczyna za Pramatkę zgromadzonych tu kapłanów i wiernych z Kościołów ościennych. Najmłodszym dziełem tego wiekowego aktu tworzenia wspólnot chrześcijańskich było zbudowanie za sprawą naszego śp. Ks. Hieronima Zbilskiego świątyni w Liniewie i utworzenia tam parafii w znamiennym roku 1988 – roku śmierci garczyńskiego Proboszcza.

Z krainą garczyńską i Garczynem fundamentalnie łączą się dzieje Cystersów – najbardziej zasłużonego dla naszego Regionu zakonu. Wiedzieć należy, że rok 1258, gdy po raz pierwszy pojawiła się nazwa GARCZYN, to rok nadania zakonnikom z Doberanu ogromnych posiadłości obejmujących ok. 15 wsi w granicach ziemi garczyńskiej. Celem tego wspaniałomyślnego daru było założenie przez ten rolniczy zakon siedziby w Pogódkach: „gue est in Samburia Cysterciensis ordinis Wladislaviensis dyocesis de patrimonio nostro contulimus ab abbaciam fundadam in terra nostra Pomerania im districtu Garzen bona Pogotechow dicta,...” Co prawda po kilkunastu latach sąsiadujący z Garczynem Cystersi przenieśli się do nowo nadanej im wsi Pelplin, gdzie zbudowali wspaniały kościół – dzisiejszą katedrę. Ponieważ gościmy w naszej skromniejszej, ale też pięknej świątyni dostojnego gościa ze stołecznego Pelplina interesujące będzie wtrącenie o wpływie klimatu na bieg historycznych zdarzeń. Otóż niekorzystne, malaryczne powietrze bagnistej wówczas doliny Wierzycy i komary nękające zakonników pośrednio spowodowały oddalenie Garczyna o 44 km. od siedziby biskupa ordynariusza, a nie 4 km. jak zakładał fundator cysterskiej Samburii w Pogódkach. Dając się nieco ponieść urokliwym skrzydłom historii alternatywnej, możemy sobie wyobrazić bardzo bliskie sąsiedztwo z naszym arcypasterzem, bo oddzielone jedynie leśną miedzą. Owocowałoby ono jeszcze żywszymi wzajemnymi kontaktami. W kontekście powyższych rozważań zrozumiała staje się zauważalna sympatia Księdza Biskupa do parafii garczyńskiej mająca zapewne swoje podłoże we wspólnocie źródła i poczuciu dziejowej wdzięczności. Ekscelencjo, tegoroczny jubileusz Garczyna, jego 750-lecie, to również święto Cystersów, a zatem pośrednio Księdza Biskupa jako spadkobiercy ich duchowych i materialnych dokonań dla Pelplina i Regionu całego.

Wiek XIII, historyczny dla Garczyna i związanych z nim ośrodków, jest czasem największej świetności tej krainy. Okres ten możemy nazwać kasztelańskim, gdyż istnieje wiele przesłanek potwierdzających znaczącą pozycję administracyjno-gospodarczą ziemi garczyńskiej.

W dalszych losach Garczyna dostrzegamy wszystkie blaski i cienie burzliwych doświadczeń Pomorza Gdańskiego. W historii niewielkiej współcześnie wioski mieszczą się czasy panowania krzyżackiego i świetności I Rzeczpospolitej, która skutkowała budową i bogatym wyposażeniem wnętrza świątyni będącej już p.w. św. Andrzeja Apostoła. Rok 1772 przyniósł zabór pruski i podległość obcemu państwu. Odrodzona w 1918 roku Polska, do której przynależy również Pomorze Gdańskie przeżywa dwadzieścia niezłych lat międzywojnia. Od 1939 do 1945 roku Garczyn jak cała Ojczyzna doświadczył okropieństw II wojny światowej. Jej ofiary obrazuje umieszczona w kruchcie tablica wykonana staraniem Ks. Hieronima Zbilskiego. Wspomnijmy przeżywane przez współczesnych parafian w różnym wymiarze czasowym trudne dziesięciolecia drugiej połowy XX wieku i nadzieje łączone z wiekiem nowym – XXI, którego pierwszą dekadę możemy zacząć już oceniać.

Nawiązując do myśli z początku wypowiedzi zastanowić się warto jeszcze raz nad istotą historii, w której wszyscy, często sobie nie uświadamiając, tak bardzo jesteśmy zanurzeni. Kto, lub co tworzy albo współtworzy procesy dziejowe: wyjątkowe jednostki, czy zbiorowości. A może zdeterminowani nieuchronnością przemian globalnych, stanowimy bezwolne ziarenka niesione przez wiatr historii, przeznaczenie, Bożą wolę? Przeszłość Garczyna i ludzie z nią związani ułatwiają odpowiedź na to zasadnicze, filozoficzne pytanie. Świadectwem podmiotowej roli człowieka w historii jest książę pomorski Sambor II i jego dokument z 10 lipca 1258 roku. Najpewniej celem życia Katarzyny z Doręgowskich Garczyńskiej, której portret trumienny i tablicę z inskrypcją o zmarłej widzimy na łuku okalającym ołtarz, była fundacja tej wspaniałej świątyni. Także sensem posługi śp. Ks. Hieronima Zbilskiego były nie tylko wspomniane już niektóre dokonania materialne, ale głównie otwarcie ludzkich serc na dobro. Ich życie i dzieła ukształtowały widzialny obraz otaczającej rzeczywistości, ale też, co chyba ważniejsze, tworzyły duchowość członków naszej wspólnoty religijnej i ludzkiej.

Budowanie historii, tej dużej i małej – lokalnej, porównać można do układania mozaiki z kamieni różnej formy i rodzaju, szlachetnych i półszlachetnych, ale najczęściej z tych zwykłych powszechnie spotykanych. Śp. Ksiądz Proboszcz Hieronim Zbilski, posiadał bardzo rzadką współcześnie umiejętność łupania kamieni. Jego osobiste kamieniarskie dzieło to mur otaczający kościół i cmentarz. Spoglądając z perspektywy dziejów na mozaikę naszej garczyńskiej wspólnoty parafialnej widzimy tam Jego niezwykły kamień. Kamień szlachetny i piękny bo naturalny i zwyczajny, czyli taki jakim był Ksiądz Hieronim.

Aby nie pozostać jedynie przy wspomnieniach, warto abyśmy zdobyli się też na osobistą refleksje. Jak my współcześni wpiszemy się w ten obraz wspólnoty chrześcijańskiej budowany z naszych duchowych i materialnych dokonań. Obyśmy potrafili spełnić testament przodków, dobrze strzegli pozostawionego przez nich depozytu tradycji i urzeczywistnili ich sens życia. Życia dobrego, jakiego przykładem był niezapomniany proboszcz garczyński Ksiądz Hieronim Zbilski, człowiek który potrafił nie tylko rozbijać głazy i budować, ale nade wszystko otwierać ludzkie serca.

 
Parafia Garczyn | Historia Parafii | Kościół w Garczynie | Matka Boża Garczyńska | Kronika | Ogłoszenia Parafialne | Galeria | "Garczyńskie Zeszyty Historyczne" | Kontakt
Wykonane przez: derwi.pl
Parafia Garczyn 2009 - 2019